Quá trình phát triển kinh tế nói chung và quá trình đô thị hóa nói riêng đã có tác động mạnh mẽ đến quá trình phát triển của chợ. Chính sự phát triển này dẫn đến mức độ phổ biến của loại hình chợ truyền thống có thể bị thu hẹp, song không thể mất đi những cơ sở kinh tế của loại hình chợ truyền thống này, mà nó đòi hỏi phải hiện đại hóa mạng lưới chợ truyền thống trong sự phát triển của hệ thống thị trường hàng hóa. Thực tế, xét về mặt tồn tại và đóng góp trong phát triển kinh tế  xã hội, thì chợ có vị trí chưa thể thay thế trong tổ chức thương mại cung cấp dịch vụ phân phối hàng hóa cho các tầng lớp dân cư.

Hiện phần lớn dân số Nghệ An sống ở nông thôn và có thu nhập từ sản xuất nông nghiệp, vì vậy chợ vẫn là nơi trao đổi, mua bán hàng hóa của đại bộ phận dân cư. Chợ vừa là nơi tiêu thụ các loại sản phẩm của ngưưười dân làm ra, cũng là nơi thu gom các loại hàng hoá, tạo ra khối lượng lớn đáp ứng nhu cầu tiêu thụ tại các đô thị, khu công nghiệp và xuất khẩu trên địa bàn, đồng thời đảm bảo vật tư, thiết bị phục vụ sản xuất và là động lực thúc đẩy sản xuất phát triển, là nơi thu gom các loại hàng hóa phục vụ cho xuất khẩu. Đáng nói là hệ thống mạng lưới chợ góp phần quan trọng trong giải quyết việc làm, cũng là nơi giao lưu văn hóa vùng miền và giữa các dân tộc.

Mạng lưới chợ trên địa bàn Nghệ An hàng năm không những tạo ra việc làm, thu nhập ổn định cho hàng chục ngàn lao động, mà còn tạo ra một nguồn thu khá lớn cho ngân sách tỉnh và cho Nhà nước. Từ năm 2003 đến tháng 6 năm 2010 tổng thu từ mạng lưới chợ là: 89.905 triệu đồng. Ngoài ra hệ thống chợ còn góp phần quan trọng làm chuyển dịch cơ cấu ngành nghề, phát triển sản xuất và tăng trưởng kinh tế trên địa bàn tỉnh.

Tính đến tháng 6 năm 2010, trên địa bàn tỉnh có 380 chợ các loại, tăng 82 chợ so với năm 2004, cơ bản đảm bảo nhu cầu về lưu thông hàng hóa và phục vụ sinh hoạt của nhân dân. Trong tổng số chợ trên thì chợ hạng 1 (gồm cả chợ đầu mối) có 06 chợ (chiếm 1,6%); 20 chợ hạng 2 (chiếm 5,26%); 168 chợ hạng 3 (chiếm 44,2%) và 186 chợ tạm (chiếm 48,94%). Trong tổng số 380 chợ có 45 chợ kiên cố (chiếm 11,84%); 157 chợ bán kiên cố (chiếm 41.32%), còn lại là chợ có cơ sở vật chất còn tạm bợ. Tổng số hộ kinh doanh tại chợ: 61.395, trong đó: số thường xuyên: 33648;  không thường xuyên: 27.747.

Hàng hóa, dịch vụ lưu thông qua chợ trên địa bàn toàn tỉnh có mức tăng trưởng hàng năm đạt khá, tốc độ tăng bình quân trong những năm gần đây cao và tương đối ổn định. Mức tăng bình quân 12,3% trong các năm từ 2001  2005; Từ 2006 đến nay, mức tăng bình quân 11,5%. Cùng với sự phát triển của ngành thương mại nói chung, hệ thống chợ trên địa bàn toàn tỉnh nói riêng, nhất là chợ vùng miền núi, vùng nông thôn, theo đó là một số chính sách ưu tiên phát triển nên hàng hóa tại chợ ngày càng phong phú, sức mua ngày càng tăng. Hàng hóa, dịch vụ lưu thông qua chợ có tỷ trọng trên 50% so với tổng lượng hàng hóa, dịch vụ qua các hình thức phân phối. Các mặt hàng lưu thông chủ yếu trên các chợ nông thôn (khu vực đồng bằng và miền núi) bao gồm: lương thực, thực phẩm, rau, hoa quả, nông sản, con giống, lâm sản và hàng tiểu thủ công nghiệp. Đối với các chợ hạng 1, chợ vùng là nơi tập trung hàng hóa phát luồng với khối lượng hàng hóa lớn,: Lương thực, thực phẩm qua chế biến, hàng may mặc sẵn, dụng cụ sinh hoạt gia đình và các nhu yếu phẩm khác

Về phương diện quản lý chợ: Phần lớn các chợ trên địa bàn thời gian qua đều do UBND phường, xã, thị trấn quản lý, một số chợ có quy mô lớn thì do UBND thành phố, thị xã, huyện quản lý. Công tác điều hành hoạt động kinh doanh tại chợ, do UBND các cấp thực hiện chức năng quản lý thông qua bộ phận trực tiếp quản lý chợ: BQL, tổ quản lý, hoặc cá nhân quản lý. Hầu hết các hộ kinh doanh đều được quản lý thông qua việc thu thuế, lệ phí (kinh doanh, PCCC, Vệ sinh môi trường) an ninh trật tự, an toàn PCCN. Nhưng mặt tồn tại là mức thu phí thiếu thống nhất (tuy đã có quy định mức thu của UBND tỉnh); Khoán thu thiếu căn cứ dẫn đến gây thất thoát cho ngân sách; Một số cá nhân được giao khoán, nhận khoán quản lý chợ bằng mọi cách khai thác triệt để cơ sở vật chất của chợ nhằm tăng lợi cho cá nhân, chưa thật sự chăm lo phát triển chợ. Vì vậy cơ sở vật chất của chợ ngày càng xuống cấp nhưng không được đầu tư cải tạo, nâng cấp, nhất là công tác PCCC, an ninh trật tự, vệ sinh an toàn thực phẩm.

Một số chợ do doanh nghiệp quản lý. Loại hình quản lý này có ưu điểm là phần lớn các DN có năng lực tài chính đảm bảo cho việc đầu tư nâng cấp, cải thiện chợ, quan tâm tốt hơn về công tác PCCC, điện nước, vệ sinh an toàn thực phẩm; Có khả năng tìm kiếm nguồn hàng có chất lượng để phục vụ cho hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa cho cư dân (ngoài những mặt hàng mà người dân tự cung cấp trao đổi); Có năng lực quản lý hoạt động kinh doanh, hạch toán kinh doanh, thu nộp các khoản thuế, phí và lệ phí theo quy định, thiết lập trật tự kinh doanh tại chợ. Tuy nhiên hoạt động quản lý kinh doanh, khai thác chợ của các doanh nghiệp được quan tâm phổ biến tại các địa bàn đô thị, trung tâm thị trấn, thị tứ, vùng có kinh tế phát triển và có lợi thế thương mại, địa bàn khó khăn, vùng sâu, vùng xa còn thiếu sự đầu tư của các doanh nghiệp; Do còn nặng về mặt lợi nhuận, vì vậy một số lợi ích mang tính xã hội nhiều khi chưa đư         ợc quan tâm đúng mức, nhất hoạt động của chợ truyền thống và bản sắc của văn hóa vùng miền.

Đánh giá đúng tầm quan trọng của hệ thống mạng lưới chợ đối với phát triển xã hội, thời gian qua phát triển mạng lưới này được Nhà nước hết sức quan tâm, thể hiện qua Nghị định số 02/2003/NĐ-CP ngày 14/01/2003; Nghị định 114/2009/NĐ-CP ngày 23/12/2009 của Chính phủ sửa đổi bổ sung một số điều của Nghị định 02/2000/NĐ-CP về phát triển và quản lý chợ; Quyết định số 559/QĐ-TTg ngày 31/5/2004 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chương trình phát triển chợ đến năm 2010. Thực hiện chủ trương dành sự quan tâm đúng đắn đến việc phát triển mạng lưới chợ trên địa bàn cảu Nhà nước, UBND tỉnh, các ngành, các cấp đã thực sự vào cuộc, trong đó có sự tham gia tích cực của Ngành Công thương. Đến nay, về cơ bản, quy hoạch hệ thống chợ trên điạ bàn tỉnh đã phù hợp với quy hoạch tổng thể phát triển thương mại của tỉnh, cũng như cả nước; Đảm bảo quy mô chợ hạng 1,2,3; Đảm bảo được nhu cầu mua bán trao đổi hàng hóa ngày một tăng của nhân dân, tạo động lực thúc đẩy kinh tế phát triển; Thu hút được sự tham gia đầu tư xây dựng chợ của các cấp chính quyền và mọi thành phần; Đảm bảo an toàn hành lang giao thông, PCCC và môi trường.

Tuy nhiên bên cạnh đó quy hoạch vẫn còn bộc lộ những tồn tại, đó là: còn thiếu tính phối hợp chặt chẽ với các cơ quan liên quan để chủ động trong việc bố trí quỹ đất; một số chợ bố trí trong quy hoạch, hoặc được di dời nhưng khó có thể thực hiện được, do nhiều yếu tố, nhưng trong đó cách đánh giá về vai trò của chợ chưa đúng với hiệu quả mà chợ mang lại (kinh tế cũng như xã hội). Cơ sở vật chất - kỹ thuật của hệ thống chợ còn nhiều vấn đề cần khắc phục.

Do chợ được hình thành và phát triển trước năm 2004 (trước khi Quy hoạch phát triển hệ thống mạng lưới chợ được UBND tỉnh phê duyệt  Quyết định số 01/2004/QĐ-UB ngày 06/01/2004), phần lớn với hình thức tự phát nên việc phân bổ chợ còn nhiều tồn tại, không đồng đều giữa các vùng, có huyện số lượng lớn, có huyện có rất ít chợ, vì vậy ảnh hưởng nhiều đến hoạt động mua bán trao đổi hàng hóa của người dân trong khu vực. Hạ tầng chợ, mà cụ thể là hệ thống điện, đường giao thông trong chợ, hệ thống cấp thoát nước còn nhiều yếu kém, đặc biệt là tại các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Chỉ có một số ít chợ đảm bảo được khá tốt các yêu cầu này là chợ tại các vùng đô thị, như: Thành phố Vinh, Thị xã Cửa lò, thị xã Thái Hòa và các trung tâm của các huyện; các chợ được xây mới, nâng cấp cải tạo sau khi Quy hoạch được phê duyệt (Chợ Vinh, chợ Hưng Dũng, chợ Đầu mối Nông sản, chợ Thị trấn Đô Lương, Chợ Phủ Diễn, chợ Cầu Kim Liên).  Trong tổng số chợ hiện có trên địa bàn tỉnh, trang thiết bị phòng cháy chữa cháy đạt khá tại 45 chợ kiên cố (chiếm 11,84%), số chợ có hệ thống PCCC tốt là chợ Vinh, Thị trấn Đô Lương, Chợ Phủ Diễn, Chợ Kỳ Sơn - số chợ mới được xây dựng, nâng cấp, cải tạo, số còn lại chưa đảm bảo, nhất là số chợ tạm và một số chợ bán kiên cố (chiếm trên 50%) hệ thống PCCC (chủ yếu là trang thiết bị) còn yếu kém. Đặc biệt khá nhiều chợ nguồn nước cung cấp cho chợ và phục vụ công tác chữa cháy không có hoặc là rất ít.

Ngoài một số chợ ở khu vực đô thị, trung tâm huyện (chiếm khoảng 20% số chợ hiện có) công tác vệ sinh, an toàn thực phẩm được chú trọng, thường xuyên có sự nhắc nhở của Phường, thị trấn và kiểm tra của cơ quan chức năng, còn các chợ tạm tại một số địa bàn nông thôn, vùng kinh tế khó khăn, vệ sinh môi trường và an toàn thực phẩm còn ít được chú ý, đây chính là tồn tại kéo dài trong thời gian qua, tuy đã có cố gắng nhưng vẫn chưa khắc phục được.

Để hệ thống chợ trên địa bàn phát triển tương xứng với vai trò phát triển kinh tế - xã hội vốn có, tỉnh cần quan tâm công tác bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý chợ, thúc đẩy nhanh quá trình chuyển đổi mô hình tổ chức quản lý chợ từ ban quản lý, tổ quản lý sang doanh nghiệp, HTX quản lý chợ. Kêu gọi đầu tư và tạo điều kiện cho doanh nghiệp vào tham gia quản lý, hoặc trực tiếp đầu tư quản lý theo các điều kiện có lợi cho DN và thương nhân kinh doanh tại chợ bằng việc hỗ trợ thủ tục pháp lí, thuê mặt bằng. Nghiên cứu cải thiện nguồn thu từ chợ để tái đầu tư cải thiện cơ sở vật chất

 Đặc biệt, cần công bố rộng rãi số chợ cần chuyển đổi theo từng giai đoạn, phương án phát triển kinh tế của địa phương có liên quan đến phát triển chợ qua các kênh thông tin truyền thông./.