Phần IX: Bảo hiểm

Dịch vụ giao nhận kho vận liên quan đến nhiều dịch vụ khác, trong những vấn đề liên quan đó, có dịch vụ bảo hiểm gắn bó nhiều với giao nhận kho vận, đặc biệt là với giao nhận vận tải đường biển.

Bảo hiểm là sự cam kết của người bảo hiểm bồi thường cho người được bảo hiểm về những mất mát, hư hỏng, thiệt hại của những đối tượng bảo hiểm do những rủi ro hai bên đã thoả thuận gây ra, với điều kiện người được bảo hiểm đã mua bảo hiểm cho đối tượng đó và nộp một khoản tiền gọi là phí bảo hiểm (insurance fee).

Hàng hoá chuyên chở trên phương tiện vận tải như vận tải đường biển, đường sắt, đường bộ, đường hàng không đều có thể gặp rủi ro, nhiều hay ít, nên đều cần được bảo hiểm. Phổ biến nhất ngày nay là bảo hiểm hàng hoá chuyên chở đường biển, người ta cũng thường mua bảo hiểm cho hàng hoá chuyên chở đường hàng không. Hàng hoá cần được bảo hiểm vì trong khi chuyên chở dễ gặp những rủi ro, những tai nạn bất ngờ gây ra tổn thất. Hàng năm, có hàng trăm chiếc tàu biển đắm, mất tích, mắc cạn, đâm va làm cho hàng hoá mất mát hư hỏng khá nhiều. Trong khi đó, theo các công ước quốc tế, nhiều người chuyên chở chỉ chịu trách nhiệm hạn chế (trong giới hạn trách nhiệm) đối với hàng hoá trong quá trình vận chuyên chở. Cho nên chủ hàng muốn tránh những rủi ro to lớn để đảm bảo kinh doanh ổn định, cần phải mua bảo hiểm cho hàng hoá của mình. Dưới đây, xin giới thiệu một số nét về bảo hiểm, chủ yếu là bảo hiểm hàng hoá đường biển.
 

1. Các loại rủi ro: Trong bảo hiểm hàng hoá bằng đường biển, người ta thường phân chia có 3 loại rủi ro:

- Rủi ro thông thường: Là những rủi ro được bảo hiểm trong điều kiện bảo hiểm hàng hoá thông thường. Gồm: rủi ro mắc cạn, chìm đắm, cháy, đâm va, ném hàng xuống biển, mất tích và các rủi ro phụ như rách, vỡ, gỉ, bẹp, hấp hơi, mất mùi, lây hại, lây bẩn, nước mưa, hành vi ác ý, trộm cắp, cướp, móc cẩu.
- Rủi ro phải bảo hiểm riêng: Đó là các rủi ro đặc biệt, phi hàng hải như: chiến tranh, đình công, chỉ được bảo hiểm nếu có mua riêng, mua thêm.
- Rủi ro loại trừ: Không được bảo hiểm trong mọi trường hợp: buôn lậu, tịch thu, phá bao vây, lỗi cố ý của người được bảo hiểm, nội tỳ, ẩn tỳ, tàu không đủ khả năng đi biển, tàu đi chệch hướng, chủ tàu mất khả năng tài chính.
 

2. Các tổn thất: (loss)

Người ta chia làm 2 loại theo mức độ và quy mô:

a. Tổn thất bộ phận (partial loss): là sự mất mát một phần đối tượng bảo hiểm. Ví dụ lô 10 tấn gạo bị tổn thất 1 tấn.

b. Tổn thất toàn bộ (total loss)
Là hàng hoá bảo hiểm bị tổn thất 100% giá trị hoặc giá trị sử dụng. Gồm 2 loại:
- Tổn thất toàn bộ thực sự (actual total loss): hàng hoá bị phá hủy hoàn toàn hay bị hư hỏng nghiêm trọng (như gạo bị thối) người được bảo hiểm bị tước quyền sở hữu đới với hàng hoá (hàng bị mất do tàu đắm)
- Tổn thất toàn bộ ước tính (constructive total loss) là tổn thất hàng hoá không sao tránh khỏi tổn thất toàn bộ thực sự hay những chi phí bỏ ra để sửa chữa, khắc phục lô hàng vượt quá giá trị hàng.

Căn cứ vào quyền lợi và trách nhiệm, người ta chia làm 2 loại:
a. Tổn thất riêng (particular average): Là tổn thất của từng quyền lợi bảo hiểm do thiên tai, tai nạn bất ngờ gây nên. Ví dụ, hàng của ông A bị sét đánh cháy, ông A phải tự chịu hay đòi công ty bảo hiểm, không được phân bổ tổn thất cho chủ tàu và các chủ hàng khác.
b. Tổn thất chung (gomeral average): Là những thiệt hại xảy ra do những chi phí hoặc hy sinh đặc biệt được tiến hành một cách cố ý và hợp lý nhằm mục đích cứu tàu, hàng hoá và cước phí trong một hành trình chung trên biển khỏi sự nguy hiểm chung đối với chúng.

Trước đây, quy tắc về tổn thất chung ở nhiều nước quy định khác nhau, đến năm 1864, rồi 1887, người ta đã soạn thảo, bổ sung, sửa đổi thành quy tắc York Antwerp 1950, 1974 và 1990. Theo quy tắc York Antwerp (York- Antwerp rules), nguyên nhân của tổn thất chung là hành động tổn thất chung và hoạt động được coi là tổn thất chung phải có 5 đặc trưng: - Hành động tổn thất chung phải là hoạt động cố ý của tập thể hay thuyền viên trên tàu.- Hành động tổn thất chung phải là hành động hợp lý.- Tổn thất chung là những thiệt hại đặc biệt.- Nguy cơ đe dọa toàn hành trình phải nghiêm trọng và thực tế.- Tổn thất chung phải vì an toàn chung. Trung Quốc dịch chữ "general average" là "cộng đồng hải tổn" đúng hơn chữ "tổn thất chung". Hải tổn là tổn thất trên biển, cộng đồng là các bên cùng chịu.

3. Các điều kiện bảo hiểm:

Sau nhiều năm thực hiện sửa đổi, ngày nay hầu hết các nước trên thế giới áp dụng các điều kiện bảo hiểm hàng hoá (Institute cargo clauses, viết tắt ICC) của Hội bảo hiểm Luân đôn (ILU - Institute of London Underwriters). ICC 1982 gồm các điều kiện sau đây:- Điều kiện bảo hiểm C (Institute Cargo Clauses C)- Điều kiện bảo hiểm B (Instute Cargo Clauses B)- Điều kiện bảo hiểm A (Institute Cargo Clauses A)- Điều kiện bảo hiểm chiến tranh (Institute War Clauses)- Điều kiện bảo hiểm đình công (Institute Strikes Clauses)

Ở Việt Nam, đã ban hành bản Quy tắc chung về bảo hiểm hàng hoá vận chuyển bằng đường biển có hiệu lực từ 1/1/1995 gọi là quy tắc chung 1995 (QTC 1995) gồm 3 điều kiện gốc là A, B, C.
 
Trách nhiệm của người bảo hiểm theo các điều kiện A, B, C như sau:

1. Theo điều kiện C:

Rủi ro được bảo hiểm:- Cháy hoặc nổ.- Tàu hay xà lan bị mắc cạn, đắm hay lật úp.- Tàu đắm, va nhau hoặc bị tàu xà lan hay phương tiện khác đâm va phải.- Dỡ hàng tại một cảng tàu gặp nạn.- Hy sinh tổn thất chung.- Ném hàng khỏi tàu.- Hàng hoá được bảo hiểm bị mất tích do tàu, phương tiện chở hàng mất tích.

Rủi ro được loại trừ: Trừ phi thoả thuận khác, người bảo hiểm không chịu trách nhiệm đối với những tổn thất gây ra bởi:- Chiến tranh, nội chiến, cách mạng, khởi nghĩa hoặc hoạt động thù địch.- Việc chiếm, bắt giữ tài sản hoặc kiềm chế và hậu quả của chúng.- Đình công, cấm xưởng, rối loạn lao động hoặc bạo động.- Mìn, thủy lôi, bom hay những vũ khí chiến tranh khác đang trôi dạt.- Việc sử dụng các vũ khí chiến tranh, có dùng đến năng lượng nguyên tử hạt nhân hoặc chất phóng xạ.- Khuyết tật vốn có hoặc tính chất đặc biệt của hàng hoá bảo hiểm.- Hành động có chủ tâm hay sai lầm của bất kỳ người nào.
 

2. Theo điều kiện B:

Rủi ro được bảo hiểm giống điều kiện bảo hiểm C và thêm:- Động đất, núi lửa phun, sét đánh.- Nước cuốn khỏi tàu.- Nước biển, nước hồ, nước sông chảy vào tàu, xà lan, hầm hàng, phương tiện vận chuyển, container hoặc nơi chứa hàng.- Tổn thất toàn bộ của bất kỳ kiện hàng nào do rơi khỏi tàu hoặc rơi trong khi đang xếp hàng lên hay đang dỡ hàng khỏi tàu, xà lan.
 

3. Theo điều kiện A:

Người bảo hiểm chịu trách nhiệm về mọi rủi ro gây ra mất mát, hư hỏng cho hàng hoá được bảo hiểm, trả những tổn thất do những rủi ro loại trừ gây nên, kể cả hành động có chủ tâm hay sai lầm của bất kỳ người nào khác.
 
Bảo hiểm đối với người giao nhận:
Người giao nhận có nghĩa vụ tư vấn cho người xuất nhập khẩu mua bảo hiểm cho hàng hoá chuyên chở, mua đúng các loại bảo hiểm do người xuất nhập khẩu uỷ thác, góp phần thực hiện các thủ tục cần thiết khi hàng hoá bị tổn thất (khai báo, xem xét trường hợp tổn thất chung).

Ngay chính đối với bản thân mình, người giao nhận có nhiều trường hợp phải lo mua bảo hiểm: bảo hiểm trách nhiệm khi đứng ra chuyên chở, giao nhận hàng hoá làm vận tải đa phương thức; khi phát hành HBL hoặc HAWB, bảo hiểm hàng hoá bảo quản trong kho, bảo hiểm cháy nổ, v.v. Ở Việt Nam, các công ty Bảo hiểm Bảo Minh, Bảo Việt đã nghiên cứu việc bảo hiểm đối với người giao nhận, đã đưa ra đơn bảo hiểm trách nhiệm tổng hợp (Integrated Transit Liability Policy - ITL) và có công ty giao nhận đã mua bảo hiểm này, nhưng đa phần những người giao nhận Việt Nam thường làm đại lý cho công ty vận tải giao nhận nước ngoài, nờn thường coi trách nhiệm mua bảo hiểm là việc của phớa nước ngoài. Bên cạnh đó, giá bán bảo hiểm khá cao so với thu nhập của người giao nhận Việt Nam nên đơn bảo hiểm còn rất ít. Đây là một vấn đế mà người giao nhận kho vận phải nghiên cứu một cách nghiêm túc. Nếu muốn duy trì kinh doanh đều đặn, phải chia sẻ những tổn thất trong nghề nghiệp của mình cho "số đông" cùng chịu.
 

Nguyễn Văn Hưng

Theo Vietnam logistics