NIU DI-LÂN
(New Zealand)
___

I. Khái quát chung:
- Diện tích : 270.534 km2
- Dân số : 4,1 triệu người (tháng 8/2006)
- Thủ đô : Wellington
- Đồng tiền : Niu Di-lân đôla (New Zealand dollar)
- Toàn quyền : Ông Anand Satyanand (A-nan Xa-ti-a-nan)
(từ 23/8/2006)
- Thủ tướng :Bà Helen Clark (Hê-len Clác) (03 nhiệm kỳ liên tiếp từ năm 1999)

- Chủ tịch Quốc hội : : Bà Margaret Wilson (Mác-ga-rét Uyn-xơn)(từ 03/3/2005)
- Bộ trưởng Ngoại giao : Ông Uyn-xtơn Pi-tơ (Winston Peters)
(từ 19/10/2005)
- Ngày Quốc khánh : Ngày ký Hiệp định Waitangi 06/02/1840
- Ngày lập QHNG với Việt Nam : 19/6/1975

II. Địa lý - Lịch sử:
Niu Di-lân nằm ở Tây Nam Thái Bình Dương, gồm 2 đảo chính: Bắc và Nam. Phần lớn đất đai là đồi núi, sông ngòi, hồ chứa nước và đồng bằng thấp. Khí hậu đa dạng, mang tính chất khí hậu biển, ôn đới và bán nhiệt đới. Tài nguyên khoáng sản chủ yếu gồm: gỗ, khí thiên nhiên, than.
Người Maori thuộc chủng tộc Polynesia ở Thái Bình Dương đã phát hiện ra Niu Di-lân vào khoảng thế kỷ thứ 10. Năm 1769, thuyền trưởng James Cook thuộc Hải quân Hoàng gia Anh đã đến thám hiểm, đổ bộ lên đảo và tuyên bố Niu Di-lân là đất của Nhà vua Anh. Người Anh và người Maori đã thoả hiệp và ký Hiệp định Waitangi ngày 06/02/1840 theo đó người Maori công nhận việc Hoàng gia Anh bảo hộ Niu Di-lân để đổi lại việc Hoàng gia Anh thừa nhận quyền sở hữu đất đai của người Maori.

III. Thể chế chính trị:
1. Niu Di-lân theo chế độ quân chủ nghị viện. Người đứng đầu Nhà nước là Nữ hoàng Anh Ê-li-da-bét II. Toàn quyền do Nữ hoàng Anh cử theo đề nghị của Thủ tướng Niu Di-lân. Niu Di-lân không có Hiến pháp chính thức bằng văn bản. Người đứng đầu cơ quan hành pháp là Thủ tướng. Thủ tướng chỉ định các Bộ trưởng trong nội các.

Quyền lập pháp thuộc về nghị viện. Nghị viện Niu Di-lân chỉ có 01 viện là Viện Dân biểu/Hạ viện, gồm 120 ghế, bầu 3 năm một lần.

Ngày 27/11/1999, Niu Di-lân tiến hành cuộc tổng tuyển cử bầu Quốc hội. Công Đảng đã thắng cử và bà Hê-len Clác trở thành Thủ tướng và tiếp tục thắng cử, giữ chức Thủ tướng trong 02 cuộc bầu cử tiếp theo (vào 27/7/2002 và gần đây nhất là 17/9/2005) cho đến nay.

2. Hiện nay Niu Di-lân có khoảng 20 đảng phái, trong đó có 2 đảng lớn là: (a) Công Đảng thành lập năm 1916- đại diện cho các công đoàn; (b) Đảng Dân tộc thành lập năm 1936. Ngoài ra còn có một số đảng nhỏ khác như Đảng Tiến bộ, Đảng Niu Di-lân Trên hết (New Zealand First), Đảng Tương lai Đoàn kết, Đảng Xanh, Đảng Dân tộc... Liên minh cầm quyền hiện nay gồm Công Đảng liên minh với các đảng Tiến bộ, Niu Di-lân Trên hết, Tương lai Đoàn kết và Đảng Xanh. Phía đối lập gồm Đảng Dân tộc và đảng ACT.

IV. Kinh tế - Xã hội:
Niu Di-lân có cơ sở kinh tế nông, công nghiệp phát triển, trong đó chăn nuôi giữ vai trò quan trọng. Tỷ trọng các ngành trong GDP: nông nghiệp 4,7%; công nghiệp 27,8%, dịch vụ 67,6%. 3/4 sản phẩm nông nghiệp hàng năm dùng để xuất khẩu. Thu nhập bình quân đầu người khoảng 23.000 USD (2006). Tốc độ tăng trưởng GDP năm 2005 đạt 2,2%, năm 2006 đạt 1,4%.

Nền kinh tế Niu Di-lân chủ yếu dựa vào thương mại, xuất nhập khẩu hàng hoá. Niu Di-lân buôn bán với hầu hết các nước trên thế giới, trong đó các bạn hàng lớn nhất là Ô-xtrây-lia, Liên minh Châu Âu, Nhật Bản, Mỹ, Trung Quốc. Mặt hàng xuất khẩu chủ yếu là các sản phẩm sữa, thịt gia súc, gỗ, cá, thiết bị máy móc, rau và hoa quả. Mặt hàng nhập khẩu chủ yếu là phương tiện giao thông, máy móc, nhiên liệu, chất dẻo, thiết bị y tế....

Đầu tư nước ngoài trực tiếp (FDI) vào Niu Di-lân chủ yếu đến từ Ô-xtrây-lia, Nhật Bản, Xinh-ga-po, Anh, Mỹ, tập trung vào các lĩnh vực như sản xuất, xây dựng và du lịch.

Niu Di-lân được Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) xếp hạng cao về khả năng cạnh tranh.

V. Chính sách đối ngoại:
Hiện nay, Niu Di-lân thực hiện chính sách đối ngoại độc lập hơn, phát triển quan hệ với các nước, tăng cường quan hệ gần gũi với Ô-xtrây-lia và các nước đảo ở Nam Thái Bình Dương.

Niu Di-lân tham gia hiệp ước an ninh phòng thủ ANZUS (gồm Mỹ, Ô-xtrây-lia và Niu Di-lân) năm 1952; song đến năm 1984 Niu Di-lân đã rút khỏi Hiệp ước này và không tán thành để tàu chiến nước ngoài chạy bằng năng lượng hạt nhân vào cảng Niu Di-lân.

Niu Di-lân tích cực hoạt động để khẳng định mình như một quốc gia Châu Á-Thái Bình Dương: coi Ô-xtrây-lia là đối tác quan trọng hàng đầu về chính trị, kinh tế, quốc phòng (Niu Dilân và Ô-xtrây-lia thiết lập quan hệ đối tác Quan hệ Kinh tế Gần gũi hơn-CER, thực hiện tự do thương mại trong các lĩnh vực hàng hoá và phần lớn các lĩnh vực dịch vụ); củng cố quan hệ chặt chẽ với các nước Nam Thái Bình Dương thông qua Diễn đàn các nước Nam Thái Bình Dương (SPF) và cung cấp viện trợ cho khu vực này; và đẩy mạnh hội nhập vào Châu Á. Niu Di-lân tham gia Hiệp ước Phi hạt nhân Nam Thái Bình Dương năm 1986. Niu Di-lân coi trọng quan hệ với ASEAN, tích cực hoạt động trong các diễn đàn khu vực như APEC, ARF, mong muốn tham gia hợp tác Á-Âu (ASEM).